कोरियन नाशपातीचा रस, शिरेवाटे दिले जाणारे औषध, व्हिटॅमिन पॅचेस: हँगओव्हरवरील हे लोकप्रिय उपाय खरोखरच प्रभावी आहेत का?

कोरियन नाशपातीचा रस, शिरेवाटे दिले जाणारे औषध, व्हिटॅमिन पॅचेस: हँगओव्हरवरील हे लोकप्रिय उपाय खरोखरच प्रभावी आहेत का?
आपण सर्वांनीच याचा अनुभव घेतला आहे: डोकेदुखी, सततची मळमळ आणि कॉफी प्यायल्यावरही कमी न होणारा थकवा. हँगओव्हर आपल्याला आठवण करून देतो की कालच्या मौजमजेची किंमत मोजावी लागते.
आज, हँगओव्हर ही केवळ तेलकट नाश्त्याबद्दलची तक्रार राहिलेली नाही; तो एक संपूर्ण नवीन व्यवसाय बनला आहे. जागतिक हँगओव्हरवरील उपचारांच्या बाजारपेठेचे सध्याचे मूल्य २.२९ अब्ज अमेरिकी डॉलर (३.५३ अब्ज ऑस्ट्रेलियन डॉलर) आहे आणि २०२२ पर्यंत ते ६.७१ अब्ज अमेरिकी डॉलर (१०.३३ अब्ज ऑस्ट्रेलियन डॉलर) पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे.
कॅप्सूल आणि पेयांपासून ते पॅचेसपर्यंतची ही उत्पादने लोकप्रिय आहेत. जवळपास ७०% मद्यपान करणारे म्हणतात की ते हँगओव्हरवरचा प्रभावी उपाय विकत घेतील. तथापि, सध्या त्यांच्या परिणामकारकतेला समर्थन देणारा कोणताही वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध नाही.
वर्षानुवर्षे संशोधन करूनही, हँगओव्हरचे नेमके कारण अस्पष्टच राहिले आहे. तथापि, हे ज्ञात आहे की ही भावना निर्माण होण्यामध्ये अनेक जैविक प्रक्रियांचा सहभाग असतो.
जेव्हा तुम्ही अल्कोहोलचे सेवन करता, तेव्हा तुमचे शरीर त्याला एक धोका समजते. शरीर अल्कोहोलचे विघटन करून ॲसिटाल्डिहाइड नावाचे विषारी उप-उत्पादन तयार करते, जे रोगप्रतिकारक शक्तीला चालना देऊन सायटोकाइन्स नावाची दाहक रसायने बाहेर टाकते.
ही तीच रसायने आहेत ज्यांचा उपयोग शरीर जंतुसंसर्गाशी लढण्यासाठी करते, म्हणूनच हँगओव्हरमध्ये मळमळल्यासारखे वाटते.
अल्कोहोलमुळे अँजिओटेन्सिन या हार्मोनची निर्मिती कमी होते, जो शरीरात पाणी टिकवून ठेवण्यास मदत करतो. अँजिओटेन्सिनच्या अभावामुळे, तुम्हाला वारंवार लघवीला जावे लागते, ज्यामुळे तुम्ही सेवन केलेल्या पाण्यापेक्षा जास्त पाणी शरीराबाहेर जाते. यामुळे तहान लागणे, तोंड कोरडे पडणे आणि हँगओव्हरची नेहमीची डोकेदुखी जाणवते.
अल्कोहोलमुळे तुम्हाला लवकर झोप लागण्यास मदत होत असली तरी, ते तुमच्या नैसर्गिक झोपेच्या चक्रात व्यत्यय आणते. तुम्हाला गाढ झोप लागणे सोपे वाटू शकते, परंतु तुमच्या REM आणि हलक्या झोपेच्या अवस्था कमी होतील.
अल्कोहोलचा प्रभाव कमी झाल्यावर, तुमचा मेंदू पूर्ववत होतो, REM झोप वाढते आणि वारंवार जाग येते, ज्यामुळे दुसऱ्या दिवशी तुम्हाला सुस्त आणि बौद्धिकदृष्ट्या कमजोर वाटते.
अल्कोहोल मेंदूतील अनेक रसायनांच्या कार्यात व्यत्यय आणते. ते शांतता देणारा न्यूरोट्रान्समीटर असलेल्या गामा-अमिनोब्युटेरिक ॲसिड (GABA) च्या स्रावाला चालना देते, तर सामान्यतः उत्तेजना आणि सतर्कता टिकवून ठेवणारा न्यूरोट्रान्समीटर असलेल्या ग्लुटामेटच्या स्रावाला दाबून टाकते. यामुळेच अंशतः अल्कोहोल प्यायल्याने आरामाची भावना निर्माण होऊ शकते. परंतु जेव्हा शरीर या रसायनांचा समतोल पुन्हा प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करते, तेव्हा चिंता किंवा चिडचिड निर्माण होऊ शकते.
आधुनिक हँगओव्हरवरील उपाय हे 'विषाला विषानेच उत्तर देणे' या साध्यासोप्या दृष्टिकोनाच्या केव्हाच पुढे गेले आहेत. आता यकृताचे संरक्षण करणाऱ्या कॅप्सूल्स, इलेक्ट्रोलाइट्सने समृद्ध पेये, व्हिटॅमिन पार्टी पॅचेस आणि जिभेखाली ठेवायची औषधे उपलब्ध आहेत—हे सर्व लवकर बरे होण्याच्या उद्देशाने तयार केलेले आहेत.
२०२५ मध्ये ऑस्ट्रेलियन बाजारात विकल्या जाणाऱ्या हँगओव्हरवरील उपायांच्या विश्लेषणात असे आढळून आले की, बी जीवनसत्त्वे आणि सोडियम हे सर्वात सामान्य घटक होते, जे अभ्यास केलेल्या सर्व उत्पादनांपैकी जवळपास निम्म्या उत्पादनांमध्ये आढळले.
हँगओव्हरवरील उपायांमध्ये अनेकदा 'बी' जीवनसत्त्वे समाविष्ट केली जातात, कारण मद्यपानामुळे ही जीवनसत्त्वे कमी होतात; तसेच सोडियममुळे शरीरातील द्रवांची भरपाई होण्यास मदत होते, असे मानले जाते. तथापि, निरोगी व्यक्तींमध्ये 'बी' जीवनसत्त्वे आणि सोडियममुळे हँगओव्हरच्या लक्षणांमध्ये लक्षणीय सुधारणा होते, याचा फारसा ठोस पुरावा उपलब्ध नाही.
आले आणि डायहायड्रोमायरिसेटिन (जपानी मनुका वृक्षांपासून काढलेले एक संयुग) यांसारखे नैसर्गिक घटक देखील लोकप्रिय असून, ते अनुक्रमे एक चतुर्थांश आणि एक तृतीयांश पेक्षा जास्त उत्पादनांमध्ये आढळतात.
मळमळ आणि उलट्यांवर उपचार करण्यासाठी आल्याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो, आणि पोटाच्या लक्षणांवरही ते प्रभावी असल्याचे काही पुरावे आहेत. मात्र, हँगओव्हरवर ते अप्रभावी ठरते.
डायहायड्रोमायरिसेटिनला एकेकाळी हँगओव्हरवरचा एक क्रांतिकारक उपाय म्हणून गौरवले जात होते आणि असा दावा केला जात होता की ते यकृताला अल्कोहोलचे चयापचय अधिक कार्यक्षमतेने करण्यास मदत करू शकते. तथापि, नियंत्रित चाचण्यांमध्ये असे दिसून आले की हँगओव्हरची लक्षणे कमी करण्यामध्ये ते प्लेसिबोपेक्षा अधिक प्रभावी नव्हते.
इतर सामान्यतः वापरल्या जाणाऱ्या घटकांचे परिणाम देखील असमाधानकारक ठरले आहेत. एका अभ्यासात एल-सिस्टीन या अमिनो ॲसिडमुळे काही फायदा दिसून आला, परंतु निश्चित निष्कर्ष काढण्यासाठी नमुना आकार खूपच लहान होता.
हँगओव्हरवरचा उपाय म्हणून अनेकदा सांगितले जाणारे आणखी एक उत्पादन म्हणजे कोरियन नाशपातीचा रस. दारू पिण्यापूर्वी तो प्यायल्याने शरीराला अल्कोहोल अधिक कार्यक्षमतेने विघटित करण्यास मदत होऊ शकते. २०१३ च्या एका अभ्यासात असे आढळून आले की, यामुळे रक्तातील अल्कोहोलची पातळी किंचित कमी होऊ शकते आणि एकाग्रता सुधारू शकते. तथापि, हे परिणाम नगण्य आहेत आणि एकदा हँगओव्हर सुरू झाल्यावर त्याची परिणामकारकता कमी होते.
लाल जिनसेंग हा आणखी एक नैसर्गिक उपाय आहे, जो काही प्रमाणात प्रभावी ठरला आहे. एका अभ्यासात असे आढळून आले की, केवळ पाणी पिणाऱ्या लोकांच्या तुलनेत, मद्यपान केल्यानंतर लाल जिनसेंगचा अर्क सेवन करणाऱ्या लोकांना कमी तहान, कमी थकवा, कमी पोटदुखी जाणवली आणि त्यांची स्मरणशक्तीसुद्धा सुधारली.
उंदरांवर केलेल्या अभ्यासात असेही दिसून आले आहे की जिनसेंगचे दीर्घकाळ टिकणारे फायदेशीर परिणाम होतात, ज्यामुळे मद्यपानाशी संबंधित तणावाची लक्षणे कमी होतात आणि बायोमार्कर देखील घटतात.
सर्वच औषधे गोळ्यांच्या किंवा हर्बल स्वरूपात येत नाहीत. इंट्राव्हेनस इन्फ्युजनची जाहिरात अनेकदा ऊर्जा, रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी आणि त्वचा सुधारण्यासाठी केली जाते, आणि आता क्लिनिक्स व 'इन्फ्युजन बार' हँगओव्हरपासून आराम मिळवण्यासाठी ही सेवा देतात. पण जोपर्यंत तुम्हाला तीव्र डिहायड्रेशन झालेले नाही, तोपर्यंत हे महागडे इन्फ्युजन उपचार पाणी, अन्न आणि विश्रांतीपेक्षा अधिक प्रभावी आहेत, याचा फारसा पुरावा नाही.
व्हिटॅमिन पॅचेस लोकप्रिय आहेत कारण ते पचनसंस्थेला टाळून त्वचेद्वारे पोषक तत्वे पोहोचवतात असे म्हटले जाते. तथापि, संशोधन नेहमीच या दाव्याला दुजोरा देत नाही. बहुतेक जीवनसत्त्वे अन्नातून किंवा तोंडावाटे घेतल्या जाणाऱ्या सप्लिमेंट्समधून अधिक चांगल्या प्रकारे शोषली जातात.
हे सुद्धा वाचा: दिवसातून एकच? सोशल मीडियावर लोकप्रिय असलेले ते व्हिटॅमिन स्किन पॅचेस तुमच्यासाठी का उपयुक्त ठरणार नाहीत.
हँगओव्हरवरील उपायांची बाजारपेठ वाढत असताना, वैज्ञानिक संशोधन मात्र त्या गतीने झालेले नाही. तथापि, खालील वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेल्या पद्धती उपयुक्त ठरू शकतात:
मद्यपानावर नियंत्रण ठेवल्यास, म्हणजेच तासाला एका स्टँडर्ड ड्रिंकपेक्षा जास्त न प्यायल्यास, तुमच्या यकृताला जुळवून घेण्यासाठी वेळ मिळतो, ज्यामुळे दुसऱ्या दिवशी नशा चढण्याची किंवा हँगओव्हर होण्याची शक्यता कमी होते.
पार्टीनंतर पुरेशी झोप घ्या, कारण शरीर प्रामुख्याने विश्रांतीनेच पूर्ववत होते. दुसऱ्या दिवशी घेतलेली एक छोटीशी डुलकीसुद्धा तुमच्या आरोग्यात लक्षणीय सुधारणा करू शकते.
आता संयम राखणे कदाचित कठीण असेल, पण दुसऱ्या दिवशी आजारी पडणे टाळण्याचा हाच बहुधा सर्वोत्तम मार्ग आहे.