जागतिक अन्न पुरवठा साखळी १९७० च्या दशकापासूनच्या सर्वात मोठ्या ताणतणावाला तोंड देत आहे. मार्च २०२६ पर्यंत, इराण संघर्ष आणि त्यानंतर होर्मुझ सामुद्रधुनी बंद झाल्यामुळे महागाईचे एक मोठे चक्र सुरू झाले आहे, ज्याला आता 'टोमॅटोफ्लेशन' असे म्हटले जात आहे. या आठवड्यात, संयुक्त राष्ट्रांनी या संकटाला अधिकृतपणे 'अन्न सुरक्षेचा टाइम बॉम्ब' असे संबोधले आहे आणि २०२२ च्या पुरवठा धक्क्यापेक्षाही कितीतरी जास्त अस्थिरता असल्याचे नमूद केले आहे.
या संकटामुळे हे दिसून येते की, एका स्थानिक भू-राजकीय संघर्षाने टोमॅटो प्रक्रिया उद्योगाचे तीन आधारस्तंभ - ऊर्जा, पॅकेजिंग आणि कृषी निविष्ठा - यांना प्रभावीपणे कसे 'खंडित' केले आहे. टोमॅटोला अनेकदा स्वयंपाकघरातील एक सामान्य पदार्थ म्हणून पाहिले जात असले तरी, शेतापासून ते डब्यापर्यंतचा त्याचा प्रवास ही एक ऊर्जा-केंद्रित औद्योगिक प्रक्रिया आहे, जी आता सागरी निर्बंधांमुळे अत्यंत असुरक्षित झाली आहे.
४ मार्च २०२६ रोजी, होर्मुझची सामुद्रधुनी वस्तुतः बंद झाल्याने हे संकट उद्भवले. या २१ मैल लांबीच्या जलमार्गातून जागतिक एलएनजीच्या सुमारे ३०% आणि तेलाच्या जवळपास २०% वाहतुकीची वाहतूक होते. आमच्या उद्योगासाठी, ही केवळ “वाढत्या इंधन किमती” नाहीत — तर जड, नाशवंत पिकांच्या वाहतुकीसाठी आवश्यक असलेल्या ‘जस्ट-इन-टाइम’ लॉजिस्टिक्स व्यवस्थेचा हा संपूर्णपणे कोलमडलेला भाग आहे.
एकाच वेळी प्रोसेसरवर पडणाऱ्या तिहेरी खर्चाच्या दबावामुळे टोमॅटोफ्लेशन वाढते:
१. ऊर्जा:टोमॅटो-टू-पेस्टप्रक्रियेसाठी बाष्पीभवनाकरिता प्रचंड उष्णतेची आवश्यकता असते, जी मुख्यतः नैसर्गिक वायूपासून बनवली जाते.
२. पॅकेजिंग: नाकेबंदीमुळे मध्य पूर्वेतील ॲल्युमिनियम आणि टिनप्लेटचे उत्पादन विस्कळीत झाले आहे; आता कॅनची किंमत आत असलेल्या पेस्टपेक्षा जास्त झाली आहे.
३. निविष्ठा: रशिया आणि चीनसह प्रमुख निर्यातदारांनी देशांतर्गत अन्नसुरक्षेचे रक्षण करण्यासाठी खतांची निर्यात गोठवली आहे, त्यामुळे पाश्चात्य देशांतील शेतकऱ्यांना विक्रमी निविष्ठा खर्चाचा सामना करावा लागत आहे.
उद्योग वसंत ऋतूतील पेरणीच्या महत्त्वाच्या टप्प्यात प्रवेश करत असताना, स्वस्त टोमॅटोच्या मुख्य उत्पादनांचे युग संपुष्टात येत आहे. तात्काळ हस्तक्षेप न केल्यास, २०२६ च्या हंगामात या संपूर्ण श्रेणीतील ग्राहक किंमती ३५-४० टक्क्यांनी वाढू शकतात.
ऊर्जा
खतांच्या संकटामुळे भविष्यातील उत्पादनाला धोका निर्माण झाला असताना, ऊर्जा बाजारपेठा आज कारखान्यांना खिळखिळे करत आहेत. टोमॅटोच्या सांद्रतेसाठी नैसर्गिक वायू अत्यंत महत्त्वाचा आहे, जो मोठ्या प्रमाणावर बाष्पीभवनासाठी उष्णता पुरवतो — तरीही, तो महागड्या स्थितीतून आता प्रत्यक्ष दुर्मिळ झाला आहे. १ एप्रिल रोजी, रास लाफान औद्योगिक संकुलावर इराणने केलेल्या क्षेपणास्त्र हल्ल्यानंतर कतारएनर्जीने युरोपला होणाऱ्या मालवाहतुकीवर 'फोर्स मॅज्युर' (अपरिहार्य परिस्थिती) घोषित केली. 'विलंब' पासून 'दीर्घकालीन व्यत्यय' पर्यंतच्या या बदलामुळे आमच्या खर्चाच्या रचनेत आमूलाग्र बदल झाला आहे.
युरोपियन युनियनमधील प्रक्रिया उद्योगांना एका कठोर वास्तवाला सामोरे जावे लागत आहे: डच टीटीएफ गॅस फ्युचर्सचे दर €60/MWh च्या वर टिकून आहेत. त्याहूनही वाईट म्हणजे, १ एप्रिल रोजी झालेल्या औद्योगिक वीज दरवाढीच्या नवीन फेरीमुळे ऊर्जा-संबंधित खर्च एकूण उत्पादन खर्चाच्या जवळपास ३०% पर्यंत पोहोचला आहे — जो ऐतिहासिक सरासरीच्या तिप्पट आहे. टोमॅटो हे एक जैविक पीक असल्यामुळे आणि चांगल्या दरांसाठी ते 'साठवून' ठेवता येत नसल्यामुळे, आपण 'रेड लॉकडाउन'च्या उंबरठ्यावर आहोत. तात्काळ राष्ट्रीय स्थिरीकरण उपाययोजनांशिवाय, बॉयलर चालवणे आर्थिकदृष्ट्या परवडणारे नसल्यामुळे लाखो टन उच्च-दर्जाचा शेतमाल शेतातच सडू शकतो.
पॅकेजिंग
अस्थिरता बॉयलरपासून असेंब्ली लाईनपर्यंत सहजपणे पसरली आहे, ज्यामुळे कडक आणि लवचिक अशा दोन्ही प्रकारच्या पॅकेजिंगचा तीव्र तुटवडा निर्माण झाला आहे. सामान्य टोमॅटोच्या डब्यांवरील 'मेटल टॅक्स' हा एक संरचनात्मक भार बनला आहे. ३१ मार्च रोजी अल्बा (बहरीन) आणि ईजीए (यूएई) येथील सुविधांवर झालेल्या क्षेपणास्त्र हल्ल्यांच्या निश्चितीमुळे, बाजारातील लॉजिस्टिकल विलंबाचे रूपांतर प्रत्यक्ष तुटवड्यात झाले. एलएमई ॲल्युमिनियमचा भाव वाढून सुमारे $३,५००/टन झाला असून, प्रमुख विश्लेषकांच्या मते तिमाहीअखेरीस तो $४,०००/टन होईल. एका सामान्य ४०० ग्रॅमच्या डब्यासाठी, धातूचा खर्च आता आत असलेल्या फळाच्या मूल्यापेक्षा धोकादायकपणे जास्त होण्याच्या जवळ पोहोचला आहे.
दरम्यान, एसेप्टिक पाऊच, रिटेल बॅग आणि लायनरसाठी महत्त्वपूर्ण असलेल्या फ्लेक्सिबल पॅकेजिंगला स्वतःच्या 'पॉलिथिलीन शॉक'चा सामना करावा लागत आहे. फ्लेक्सिबल पॅकेजिंग युरोप (FPE) नुसार, २०२६ च्या पहिल्या तिमाहीत HDPE च्या किमती १२% आणि LDPE च्या किमती १६% नी वाढल्या असून, देशांतर्गत उत्पादक वाढलेला ऊर्जा खर्च ग्राहकांवर लादत असल्याने या महिन्यात आणखी वाढ अपेक्षित आहे. OPIS ने नमूद केल्याप्रमाणे, इराणच्या संकटामुळे जागतिक रेझिन पुरवठा साखळी विस्कळीत झाली आहे, ज्यामुळे युरोप आणि आशियाला उत्तर अमेरिकेतील मागणीसाठी स्पर्धा करावी लागत आहे. नॅफ्थाच्या किमती ४०% नी वाढल्या असताना आणि युटिलिटी खर्च दुप्पट झाल्याने, युरोपियन कंपन्यांना उत्पादनातील घट भरून काढण्यासाठी प्लांट अधिक जोमाने चालवावे लागत आहेत, ज्यामुळे किमतींमध्ये प्रचंड अस्थिरता आणि पुरवठ्यात टंचाई निर्माण झाली आहे.
लॉजिस्टिक्स
प्रक्रिया आणि कॅनिंगनंतरही, नवीन भौगोलिक परिस्थितीमुळे तयार मालाच्या वितरणात अडथळा येत आहे. लाल समुद्रातील ढासळत्या सुरक्षेमुळे मेर्स्क आणि सीएमए सीजीएम यांसारख्या प्रमुख जहाज कंपन्यांना भूमध्य-आशिया जलवाहतुकीसाठी केप ऑफ गुड होप हा मार्ग वस्तुतः मानक म्हणून स्वीकारण्यास भाग पडले आहे. या वळसामुळे प्रत्येक सफरीमागे १४ दिवसांचा अतिरिक्त वेळ लागतो, जो तयार माल आणि विशेष यंत्रसामग्रीच्या भागांच्या वितरणात व्यत्यय आणणारा एक प्रणालीगत धक्का आहे.
वळवण्याचा खर्च थेट प्रक्रिया करणाऱ्यांवर लादला जातो. ब्रेंट क्रूडची किंमत $108/बॅरलच्या वर गेल्यानंतर, वाहतूक कंपन्यांनी २७ मार्च रोजी दर रचनेत सुधारणा केली; इंधन आणि युद्ध जोखमीवरील एकत्रित अधिभार आता प्रति TEU सुमारे $265 झाला आहे. १ एप्रिल रोजी लागू झालेल्या नवीन उत्सर्जन अधिभाराने (EMS) यात आणखी गुंतागुंत वाढवली, तर डिझेलच्या विक्रमी किमतींमुळे इटली आणि फ्रान्समधील "शेवटच्या टप्प्यातील" अंतर्गत वाहतूक ही सागरी वाहतुकीच्या पहिल्या हजार मैलांच्या बरोबरीची झाली. आता 'सामान्य' किमतींना मान्यता न देणाऱ्या लॉजिस्टिक्स बाजारपेठेमुळे टोमॅटोची महागाई वाढत आहे.
चीन-रशिया संरक्षणवाद
शेवटी, या उद्योगाला जमिनीच्या पातळीवर अस्तित्वाचा धोका आहे. रशिया आणि चीनने देशांतर्गत अन्नसुरक्षा जपण्यासाठी जागतिक खतसाठ्यांचे प्रभावीपणे राष्ट्रीयीकरण केले आहे. २४ मार्च रोजी, रशियाच्या कृषी मंत्रालयाने अमोनियम नायट्रेटची निर्यात स्थगित केली, ज्यामुळे शेतकरी वसंत ऋतूतील खतप्रक्रियेला सुरुवात करत असतानाच जगातील प्राथमिक नायट्रोजनचा सुमारे ४०% पुरवठा खंडित झाला. दरम्यान, नाकेबंदीमुळे आखाती देशांकडून होणाऱ्या गंधकाच्या आयातीच्या अभावामुळे (ज्याला 'सल्फर वॉटरफॉल' म्हणतात) हतबल झालेल्या चीनने एनपीके आणि फॉस्फेट्सची निर्यात रोखली आहे.
डिसेंबरपासून युरियाच्या किमती ७७ टक्क्यांनी वाढल्या आहेत, ज्यामुळे प्रति हेक्टर खताचा खर्च पिकाच्या मूल्याच्या दुप्पट होऊ शकतो. या महिन्यात नायट्रोजन आणि फॉस्फरसचा पुरेसा वापर न झाल्यास, भूमध्यसागरीय खोऱ्यातील उत्पादन प्रति हेक्टर १५-२० टक्क्यांनी घटू शकते, असा आमचा अंदाज आहे.
२०२६ चा हंगाम एका युगाचा अंत करणारा आहे. संयुक्त राष्ट्रांनी नुकताच सुरू केलेला ‘होरमुझ धान्य उपक्रम’ जरी राजनैतिक आशेचा किरण दाखवत असला, तरी पेरणीचा काळ संपत असताना टोमॅटो उद्योग करारांची वाट पाहू शकत नाही. आपल्या क्षेत्राचे संरक्षण करण्यासाठी, व्यापार धोरणांना तात्काळ स्थगिती देण्याच्या आणि युरोपीय खत सार्वभौमत्व योजनेच्या रोम आणि पॅरिसकडून येणाऱ्या तातडीच्या आवाहनांना आपण पाठिंबा दिलाच पाहिजे. आपण आता केवळ टोमॅटोवर प्रक्रिया करत नाही आहोत; आपण एका भू-राजकीय संकटाचा सामना करत आहोत. जर आपण आता औद्योगिक कच्चा माल सुरक्षित केला नाही, तर २०२६ चे ‘लाल सोने’ गुणवत्तेने नव्हे, तर तीव्र टंचाईने ओळखले जाईल.
स्रोत: IEA, Insee France, Wood Mackenzie, Maritime Gateway, Maersk, Flexible Packaging Europe, Investing.com, JP Morgan, ICIS, Reuters, Food Ingredients First, Expana, Agrisole, Food Manufacturing
पोस्ट करण्याची वेळ: १७ एप्रिल २०२६