२०२६: टोमॅटो प्रक्रियेची जागतिक सूत्रे चीनकडे जाण्याची शक्यता

जागतिक टोमॅटो प्रक्रिया उत्पादनाला ब्रेक का लागला?

२०२६ च्या सुरुवातीला, वर्ल्ड प्रोसेसिंग टोमॅटो कौन्सिलच्या (WPTC) आकडेवारीने एक भीषण वास्तव समोर आणले: जागतिक स्तरावर प्रक्रिया केलेल्या टोमॅटोचे उत्पादन २०२५ मध्ये अंदाजे ४०.२९ दशलक्ष मेट्रिक टनांपर्यंत घसरले, जे २०२४ च्या ४५.८ दशलक्ष मेट्रिक टनांच्या तुलनेत ११.५% ते १२% ची घट दर्शवते. या लक्षणीय घटीमुळे जगभरात उत्पादित होणाऱ्या प्रत्येक दहा टन केचप कच्च्या मालामागे एक टनापेक्षा जास्त उत्पादन कमी झाले, ज्यामुळे या उद्योगात मोठी खळबळ उडाली.

उत्पादन कोण कमी करत आहे? कोण टिकवून ठेवत आहे?

संयुक्त राज्य अमेरिका: “जगाच्या टोमॅटोच्या खोऱ्यातील” ऐच्छिक आकुंचन

जगातील सर्वात मोठा प्रक्रिया केलेल्या टोमॅटोचा उत्पादक देश म्हणून, अमेरिकेच्या कॅलिफोर्निया सेंट्रल व्हॅलीमध्ये—ज्याला ‘जगाचे टोमॅटोचे भांडार’ म्हटले जाते—२०२५ मध्ये लक्षणीय घट झाली. करारबद्ध लागवडीचे क्षेत्र २,०५,००० एकरांपर्यंत कमी झाले, जे १९७२ नंतरचे सर्वात कमी क्षेत्र आहे, तर एकूण उत्पादन सुमारे १.०३ कोटी मेट्रिक टनांपर्यंत घसरले, जे २००६ नंतरचे सर्वात कमी आहे. विशेष म्हणजे, हे कमी उत्पादनामुळे झाले नाही—उलट प्रति एकर उत्पादन १०% वाढून ५५ टन प्रति एकर झाले—तर लागवड क्षेत्रात हेतुपुरस्सर केलेल्या कपातीमुळे झाले. मोठ्या प्रमाणात साठा आणि घसरलेल्या किमतींमुळे प्रक्रिया करणाऱ्या कंपन्यांनी शेतकऱ्यांसोबतचे करार कमी केले, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचा विस्तार करण्याचा उत्साह मावळला.

युरोपियन युनियन: दोन टोकांची कहाणी

जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा उत्पादक असलेल्या युरोपियन युनियनमध्ये संमिश्र कामगिरी दिसून आली. इटलीने या प्रवाहाच्या विरुद्ध जाऊन ६% वाढ नोंदवली. पाश्चात्य सुपरमार्केटमध्ये चांगला भाव मिळणाऱ्या टोमॅटो प्युरी आणि सोललेले अख्खे टोमॅटो यांसारख्या उच्च-दर्जाच्या उत्पादनांचा फायदा इटलीने घेतला. मात्र, स्पेनच्या उत्पादनात २२% ची मोठी घट झाली. वसंत ऋतूच्या सुरुवातीला झालेल्या पावसामुळे पेरणीला उशीर झाला, त्यानंतर आलेल्या उन्हाळ्यातील उष्णतेच्या लाटेमुळे फळधारणा नष्ट झाली, ज्यामुळे उत्पन्न आणि गुणवत्ता दोन्हीत मोठी घट होऊन शेतकरी हतबल झाले.

चीन: एक दुरुस्ती, पतन नव्हे

चीनच्या परिस्थितीचे सूक्ष्म विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. WPTC च्या आकडेवारीनुसार, २०२५ मध्ये चीनचे प्रक्रिया केलेल्या टोमॅटोचे उत्पादन २०२४ मधील १०.४५ दशलक्ष मेट्रिक टनांवरून अंदाजे ४.९ दशलक्ष मेट्रिक टनांपर्यंत घसरले, जी ५३% घट असून ती स्पेनच्या घसरणीपेक्षाही जास्त होती. तथापि, ही "घसरण" मुख्यत्वे २०२४ च्या विक्रमी उच्च उत्पादनातील एक सुधारणा होती, जे सामान्य बाजार मागणीपेक्षा खूप जास्त होते. २०२५ मधील ही घट दीर्घकालीन घसरणीऐवजी, अतिरिक्त साठा पचवण्यासाठी आणि बाजारातील संतुलन पुनर्संचयित करण्यासाठी उद्योगाद्वारे केलेल्या सक्रिय समायोजनाचे प्रतिबिंब आहे. WPTC चा अंदाज आहे की २०२६ मध्ये चीनचे उत्पादन ६-७ दशलक्ष मेट्रिक टनांपर्यंत पुन्हा वाढेल आणि शिनजियांगमधील लागवडीचे क्षेत्र २०२५ च्या नीचांकी पातळीवरून १६०% नी वाढेल.

प्रतिकूल परिस्थितीतही चीन विस्तार का करू शकतो?

खर्च नियंत्रण: स्पर्धात्मक फायदा म्हणून यांत्रिकीकरण

चीनचा प्रक्रिया केलेल्या टोमॅटोचा प्रमुख प्रदेश असलेल्या शिनजियांगमध्ये, प्रजननापासून ते विक्रीपर्यंतची संपूर्ण औद्योगिक साखळी आहे, जिथे पेरणी आणि काढणीमध्ये ९९% पेक्षा जास्त यांत्रिकीकरण आहे. मोठ्या आकाराची काढणी यंत्रे दररोज डझनभर मजुरांची जागा घेतात, ज्यामुळे जास्त मनुष्यबळ लागणाऱ्या प्रदेशांच्या तुलनेत उत्पादन खर्चात लक्षणीय घट होते.

तंत्रज्ञान-चालित: संपूर्ण उद्योग साखळी एकात्मता

चिनी कंपन्या बियाणे आणि लागवडीपासून ते प्रक्रिया आणि विक्रीपर्यंत संपूर्ण मूल्य साखळीवर नियंत्रण ठेवतात. गुआननाँग कंपनी लिमिटेडसारख्या उद्योगांनी त्यांचा २,००,००० टन क्षमतेचा टोमॅटो उत्पादन प्रकल्प २०२४ च्या अखेरीस पूर्ण क्षमतेने कार्यान्वित होताना पाहिला, आणि हा काळ जागतिक पुरवठ्यातील तुटवड्याचा होता, ज्यामुळे निर्यातीच्या मागण्यांमध्ये ३०% पेक्षा जास्त वाढ झाली. क्षमता आणि मागणी यांचा हा ताळमेळ नशिबामुळे नव्हे, तर उद्योगाच्या मजबूत पायाभूत सुविधांमुळे साधला गेला आहे.

बाजार विविधीकरण: एकल बाजारांवरील अवलंबित्व कमी करणे

चीनने आपल्या टोमॅटो पेस्टच्या निर्यातीपैकी ७०-८०% निर्यातीसाठी पाश्चात्य बाजारपेठांवर अवलंबून राहण्याऐवजी, रशिया, मध्य आशिया, मध्य पूर्व आणि आफ्रिका यांचा समावेश असलेल्या वैविध्यपूर्ण बाजारपेठांकडे आपला मोर्चा वळवला आहे. ही ‘अनेक ठिकाणी गुंतवणूक’ करण्याची रणनीती या उद्योगाला प्रादेशिक बाजारपेठेतील चढ-उतारांपासून संरक्षण देते.

जागतिक उत्पादन घटण्याचा चीनी उद्योगांवर काय परिणाम होईल?

अल्पकालीन संधीची खिडकी

जागतिक साठा कमी होत असल्याने आणि किमती पुन्हा वाढत असल्याने, स्थिर पुरवठा क्षमता असलेले चिनी उद्योग आंतरराष्ट्रीय खरेदीदारांना आकर्षित करत आहेत. उद्योग विश्लेषकांच्या मते, प्रक्रिया केलेल्या टोमॅटोसाठी पुढील ३-४ वर्षांचे तेजीचे चक्र अपेक्षित आहे, ज्यामुळे विश्वसनीय गुणवत्ता आणि पुरेशी क्षमता असलेल्या कंपन्यांच्या नफ्यात वाढ होण्याची शक्यता आहे.

दीर्घकालीन आव्हाने: संख्येपासून गुणवत्तेपर्यंत

मात्र, ही काही फुकटची गोष्ट नाही. व्यापार तणाव आणि हवामानातील अनिश्चिततेच्या पार्श्वभूमीवर, आंतरराष्ट्रीय खरेदीदार पुरवठा साखळीची स्थिरता आणि पूर्वानुमेयतेला अधिकाधिक प्राधान्य देत आहेत. कमी किमतीच्या उत्पादकांकडून दुर्लक्षित होणे किंवा उच्च-स्तरीय ब्रँड्सकडून स्पर्धेतून बाहेर फेकले जाणे टाळण्यासाठी, चिनी उद्योगांनी केवळ उत्पादनाच्या प्रमाणाच्या स्पर्धेपलीकडे जाऊन गुणवत्ता, तंत्रज्ञान आणि ब्रँड उभारणीवर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे.

भविष्य: पुढील संधी आणि आव्हाने

जागतिक टोमॅटो प्रक्रिया उद्योगात आमूलाग्र पुनर्रचना होत आहे. चीनच्या अल्पकालीन उत्पादन वाढीमुळे तात्काळ फायदे मिळत असले तरी, दीर्घकालीन वाटचालीसाठी उत्पादनाची गुणवत्ता सुधारणे, तांत्रिक नवोपक्रम वाढवणे आणि ब्रँडची स्पर्धात्मकता मजबूत करणे आवश्यक आहे. जागतिक टोमॅटो प्रक्रियेची सूत्रे कदाचित चीनकडे जात असतील, परंतु या उद्योगाला ‘जागतिक कारखाना’ पासून ‘मूल्य निर्मितीतील जागतिक नेता’ बनण्यात यश मिळेल की नाही यावर ते अवलंबून असेल.